Vrije wil bestaat niet… Of toch wel?

Mijn coachee appt eerder die week dat ze ziek is. Ze wil het gesprek wel door laten gaan maar dan online. Als we starten zegt ze meteen ‘Eigenlijk vind ik online helemaal niets’. We beginnen dus met lage verwachtingen. Binnen vijf minuten zitten we in de sparmodus en dropt ze nonchalant ‘Och… Vrije wil bestaat niet.’ Ik ga rechtop zitten. Ah, dit wordt interessant. ‘Vertel?’´ zeg ik enthousiast en net iets te snel voeg ik eraan toe ‘Waarom wil je eigenlijk gecoacht worden als je niet gelooft dat je invloed hebt op je leven?’. Ze schiet in de lach. Ze hoort haar eigen tegenstrijdigheid ook.

Er volgt een gepassioneerd betoog over een Belgische neurowetenschapper. Beslissingen worden volgens hem al in onze hersenen genomen vóórdat wij ons ervan bewust zijn. Het gevoel van ‘Ik nam dit besluit!’ ontstaat pas achteraf. Ons brein plakt er simpelweg een logisch verhaal op.

Ik vind dit een fascinerende gedachte. Want hoe vrij zijn we eigenlijk?

Automatische piloot

Als ik naar mezelf kijk, zie ik ook hoe vaak ik op de automatische piloot reageer. Iemand zegt iets irritants wat me raakt. Voor ik het weet, heb ik al gereageerd. En ja, ik ben me er soms zelfs van bewust terwijl het gebeurt. Dat maakt het nog frustrerender. In mijn werk als coach herken ik het natuurlijk ook. Beroerder is dat het me ook opvalt bij de mensen om me heen in mijn privéleven.

Herken je dat? Dat je denkt ‘Ik zou het zo graag anders willen doen’ en toch doe je exact hetzelfde als altijd? In TA-taal (Transactionele Analyse) noemen we dat Script. Een oud besluit genomen in je kindertijd. Toen was het een slim en helpend, maar onvolwassen, besluit. Nu is het vooral automatisch en onbewust. En vaak ook niet helpend. Jouw levensscript geeft je een innerlijk antwoord op de vraag ´Wat doe ik in een wereld zoals deze, met mensen zoals jij?´. Onder druk duikt het steeds weer op.

Vrije wil of script?

Ik stel mijn coachee voor om haar uitspraak over het ontbreken van vrije wil te onderzoeken aan de hand van een concrete situatie. Ze vertelt dat ze geneigd is anderen te ontzien als ze het moeilijk hebben. ´Ach, hij heeft zo’n zware jeugd gehad. Ik snap waar het vandaan komt. Dan ga ik er toch niets van zeggen? Ik los het wel voor hem op´. ´Hatseflats´ denk ik. Hier gebeurt iets interessants! Door de ander te ontzien, ontneemt ze hem de kans om zelf verantwoordelijkheid te nemen. Autonomieroof noem ik dat. Ze veert op bij dat woord.

We gaan samen puzzelen. Wat doet ze precies? Wat denkt ze? Wat voelt ze? Wat laat ze na? Langzaam wordt zichtbaar dat dit geen bewuste keuze is maar een patroon. Een automatische reactie onder invloed van haar script. Dat komt overeen met haar uitspraak over vrije wil. Ofwel het ontbreken daarvan. Want als haar script het overneemt, hoeveel keuzevrijheid ervaar ze dan nog?

Autonomie is geen norm

In de Transactionele Analyse werken we toe naar autonomie. Let wel, autonomie is geen ideaal of verheven staat van zijn. Het is ook geen norm waar je aan moet voldoen. Het is een vermogen ´om bewust te kunnen kiezen hoe je denkt, voelt en handelt, ook als het spannend wordt’. Dat vermogen bestaat uit drie samenhangende kwaliteiten;

• Bewustzijn: Merken wat er in jezelf gebeurt. Zien wat er om je heen gebeurt. Onderscheiden wat van vroeger is en wat van nu.  
• Spontaniteit: Niet vastzitten in je standaard reactie maar meerdere mogelijkheden ervaren en daaruit kunnen kiezen.
• Intimiteit: Jezelf laten zien in contact, zonder rol of masker, terwijl je met de ander in verbinding blijft.  

Voor mij zit daar een duidelijke volgorde in. Bewustzijn creëert ruimte. In die ruimte ontstaan keuzes.
Keuze maakt spontaniteit mogelijk. Pas wanneer je niet meer gestuurd wordt door je automatische bescherming, kan er echte intimiteit ontstaan. Kortom, zonder bewustzijn geen ruimte. Zonder ruimte geen keuze. Zonder keuze geen autonomie. Misschien zit vrije wil juist in de ruimte tussen automatische reactie en bewuste keuze.

Het ongemak van bewustzijn

Mijn coachee komt tot een pijnlijke conclusie. Ze is zich bewust van wat ze doet. Misschien maakt dat het juist zo lastig. Ze ziet haar patroon maar stapt er nog niet uit. Dat is een belangrijk punt. Bewustzijn alleen verandert nog niets. Het maakt je hooguit verantwoordelijker. Zodra je doorhebt wat je zelf doet, kun je niet meer volledig geloven dat je geen invloed hebt. Daar wordt het spannend. Want het anders doen, vergt lef en doorzettingsvermogen. Het vraagt dat je je oude, vertrouwde overlevingsmechanisme loslaat. Dat is heel ongemakkelijk. Wellicht ook onveilig.  

Misschien is de echte vraag achter ‘Vrije wil bestaat niet!’ niet ‘Heb ik wel invloed?’. Maar ‘Ben ik bereid of het ik het lef om mijn invloed aan te wenden, ook wanneer het spannend wordt?’.  

Bestaat vrije wil?

Als ik het bekijk vanuit de Transactionele Analyse, geloof ik dat vrije wil wel degelijk bestaat. Het verschijnt wanneer iemand autonoom kan denken, voelen en handelen. Zolang script het overneemt, lijkt vrije wil afwezig. Dan reageren we vanuit oude besluiten, oude angsten en oude loyaliteiten. Zodra bewustzijn ontstaat en iemand verantwoordelijkheid neemt voor zijn eigen gedachten, gevoelens en gedrag, ontstaat er een keuze. Vrije wil zit dan in het ontwikkelen van autonomie binnen onze scriptgeschiedenis. Daar ligt voor mij de kern van coaching. Als ik zie dat coachees meer keuzevrijheid ervaren wanneer ze hun autonomie vergroten, is dat voor mij genoeg.

We eindigen de sessie. Mijn coachee kijkt me aan en zegt dat ze verrast is. Dat ze het gesprek veel energieker vond dan ze had verwacht. Dat online misschien toch niet zo’n slecht idee is. We plannen een volgende afspraak. Ze laat nog weten of ze kiest voor online of fysiek.  

Voor de lezer

Wil je onderzoeken hoe autonoom je gehandeld hebt in een concrete situatie?

Ik heb een document toegevoegd met gerichte vragen waarmee je jouw automatische reactie en je bewuste keuze kunt onderzoeken. Je kunt het downloaden en direct toepassen op een situatie die voor jou speelt. Mocht je hierover willen sparren, laat maar weten!

N-Mrii

Strategisch procesbegeleider met focus op gedrag en groepsdynamiek!

Creëer beweging met N-Mrii Stress- & Performance Solutions!

Specialist in leiderschapsontwikkeling, strategische procesbegeleiding, groepsdynamiek, communicatieve vaardigheden, persoonlijke effectiviteit en stressmanagement met een stevige basis in Transactionele analyse en Systemisch Werken.

---

Mail: info@nmrii.nl

Site: www.minderstressophetwerk.nl

Site: www.minderstressophetwerk.online (N-Mrii’s Online Academy)